[ 2 ] نصر يا فتح به خودى خود در نزد مؤمنان هدف به شمار نمىرود ، بلكه همچون وسيله‌اى براى رسيدن به هدفى برتر يعنى راهنمايى مردمان به نور رسالت است . « وَ رَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً - و مردمان را ديدى كه فوج فوج به دين خدا در مىآيند ، » پس چون پرده‌هاى گمراهى فرو ريخت و مردمان نور دين را ديدند و آن را دين فطرت و خرد و فرزانگى و نرمى و بخشندگى يافتند ، گروهى پس از گروه ديگر به آن در آمدند در حالى كه امام و دعوت كنندهء هر گروه در پيشاپيش ايشان قرار داشت ، و مفسران گفته‌اند كه دربارهء اهل يمن نازل شده است كه فوج فوج بر پيامبر اسلام وارد مىشدند ، و روايت به جا مانده از ابن عباس چنين است : پيامبر - صلى اللَّه عليه و آله - إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ را خواند و مردم يمن با قلبهاى رقيق و طبعهاى ملايم و ترس و خشيت بزرگ فوج فوج به دين خدا در آمدند . « 5 » بدين گونه نور اسلام پس از گشوده شدن مكه در همه جاى جزيرة العرب پراكنده شد ، و مسلمانان به آن آغاز كردند كه براى برانگيخته شدن در همه جاى زمين بر انگيخته شوند . بصيرتهاى اين سوره و راهنمايى سيرهء نبوى و عبرتهاى حاصل از تاريخ نهضتهاى دينى ما را به آن هدايت مىكند كه بر ويران كردن قلعه‌هاى كفر پيش از انتشار رسالت عزم جزم كنيم ، چه تا آن زمان كه اين دژها از ارزشهاى نادانى و پس ماندگى دفاع مىكند ، و با ترساندن و گمراه كردن يا تشويق مردمان را از تغيير و اصلاح باز مىدارد ، تبليغ و تبشير چندان فايده‌اى ندارد ، و براى همين امر بسيارى از پيامبران و مردان خدا به مبارزه برخاستند ، و پيامبر بزرگوار ما به همين منظور كوشش و مجاهده كرد ، / 417 و هر مبلغ دين نيز بايد به همين گونه جهاد كند و در راه خدا بجنگد .

--> ( 5 ) - القرطبى ، ج 20 ، ص 230 .